Η νέα σειρά του Σωτήρη Τσαφούλια μάς βυθίζει στο τούνελ το οποίο άνοιξαν οι ληστές το 1992 για να ληστέψουν την Τράπεζα Εργασίας
Από τον Ηλία Μαραβέγια
Αν το «Casa de Papel» έμαθε σε μια ολόκληρη γενιά να ταυτίζεται με μασκοφόρους αντιήρωες που τραγουδούν «Bella Ciao» απέναντι στο σύστημα, το νέο «Ριφιφί» του Σωτήρη Τσαφούλια επιχειρεί κάτι πολύ πιο σιωπηλό – και ίσως πιο ελληνικό. Όχι μια φαντασμαγορική εξέγερση με κόκκινες φόρμες και πιστολίδια, αλλά μια εσωτερική, υπόγεια αντίσταση, χτισμένη πάνω σε αληθινές πληγές, πραγματικά γεγονότα και μια Αθήνα που θυμίζει περισσότερο συλλογική μνήμη παρά τηλεοπτικό σκηνικό.
Ο ίδιος ο όρος «ριφιφί» δεν είναι ελληνικός. Λανσαρίστηκε παγκοσμίως το 1955, με την ομώνυμη γαλλική ταινία του Ζιλ Ντασέν, στην οποία μια ομάδα κακοποιών εκτελεί μια υποδειγματική ληστεία κοσμηματοπωλείου στο Παρίσι, σε μια αμίλητη, σχεδόν υπνωτιστική σκηνή διάρκειας περίπου μισής ώρας χωρίς μουσική. Από τότε η λέξη «ριφιφί» έγινε συνώνυμο της απόλυτης ακρίβειας, της υπομονής και της σιωπής. Κανείς, ωστόσο, δεν φανταζόταν πως σχεδόν τέσσερις δεκαετίες αργότερα το σενάριο του εν λόγω φιλμ θα αποκτούσε μια ελληνική, απολύτως πραγματική εκδοχή.
Τον Δεκέμβριο του 1992 η Ελλάδα ξύπνησε με ένα γεγονός που έμελλε να μείνει άλυτο μυστήριο διαχρονικά. Στο υποκατάστημα της Τράπεζας Εργασίας στην οδό Καλλιρρόης άγνωστοι δράστες αφαίρεσαν από τις θυρίδες του θησαυροφυλακίου ποσά που άγγιζαν τα 5 δισεκατομμύρια δραχμές, χωρίς εμφανή ίχνη διάρρηξης. Οι ληστές είχαν ανοίξει ένα τούνελ 25 μέτρων από την κοίτη του Ιλισού, τοποθετώντας μέχρι και ράγες για τη μεταφορά των μπάζων. Δεν υπήρχαν αποτυπώματα, μάρτυρες ή αξιοποιήσιμο υλικό.
Η Αστυνομία μίλησε εξαρχής για επιχείρηση μακροχρόνιου σχεδιασμού. Στο μικροσκόπιο των Αρχών μπήκαν υπάλληλοι, πρώην εργαζόμενοι, τεχνικοί, ακόμη και εξωτερικοί συνεργάτες της τράπεζας. Από την πρώτη στιγμή το σενάριο της «εκ των έσω» πληροφόρησης θεωρήθηκε σχεδόν βέβαιο. Οι ανακρίσεις διαδέχονταν η μία την άλλη και τα στοιχεία συλλέγονταν μεθοδικά, όμως όσο κι αν η έρευνα προχωρούσε, κανένα πρόσωπο δεν κατάφερε να συνδεθεί ευθέως με την πράξη. Το μυστήριο παρέμενε άλυτο, αφήνοντας πίσω του περισσότερα ερωτήματα παρά απαντήσεις.
Στις 12 Ιανουαρίου του 1993, 22 ημέρες ύστερα από άκαρπες έρευνες, η Αστυνομία βρήκε τυχαία σε παραλία της ανατολικής Αττικής ομόλογα και επιταγές από το υποκατάστημα της Τράπεζας Εργασίας στον Νέο Κόσμο. Ο τότε αρχηγός της ΕΛ.ΑΣ. ανακοίνωσε ότι οι έρευνες συνεχίζονταν για τυχόν εντοπισμό και άλλων αντικειμένων ή κάποιου σκάφους διαφυγής. Το 1994 ένας κρατούμενος ισχυρίστηκε ότι γνώριζε τους δράστες και κατονόμασε 17 άτομα, ανάμεσά τους τον υποδιευθυντή της τράπεζας και γνωστούς επιχειρηματίες. Οι δύο πρώτοι προφυλακίστηκαν, οι άλλοι δύο ήταν άφαντοι και ένας αφέθηκε ελεύθερος με περιοριστικούς όρους. Τον Νοέμβριο όμως ο ίδιος ανακάλεσε τα πάντα και το 1995 το Συμβούλιο Εφετών αθώωσε όλους τους φερόμενους ως δράστες. Η υπόθεση δεν εξιχνιάστηκε ποτέ.
Μέσα σε μια Ελλάδα οικονομικής αβεβαιότητας και θεσμικής δυσπιστίας, το ριφιφί δεν αντιμετωπίστηκε μόνο ως έγκλημα. Για μερίδα της κοινής γνώμης έμοιαζε με «χτύπημα στο σύστημα». Τα ΜΜΕ μίλησαν για «τέλειο έγκλημα», οι συγκρίσεις με την ταινία του Ντασέν ήταν αναπόφευκτες και οι δράστες απέκτησαν σχεδόν μυθικές διαστάσεις.
Αυτήν ακριβώς τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στο πραγματικό γεγονός και στον αστικό μύθο ήρθε να εξερευνήσει η νέα σειρά της Cosmote TV. Το «Ριφιφί», σε σκηνοθεσία Σωτήρη Τσαφούλια και σενάριο των Βασίλη Ρίσβα και Δήμητρας Σακαλή, δεν είναι ακόμα μία ιστορία ληστείας σε υψηλές ταχύτητες. Δεν ενδιαφέρεται για τη δράση καθαυτή, αλλά για τους ανθρώπους πίσω από αυτή. Επτά αντιήρωες, μακριά από την εξωστρέφεια και τον θεαματισμό του «Casa de Papel», ενώνονται όχι για τη δόξα ή το χρήμα αλλά για κάτι που μοιάζει περισσότερο με προσωπική δικαίωση.
Στο κέντρο βρίσκονται ο Νίκος (Βασίλης Χαραλαμπόπουλος), ένας άντρας βυθισμένος στη μελαγχολία, ο Βάκης (Πάνος Βλάχος), αιώνιος έφηβος που αρνείται να ενηλικιωθεί, και ο Μιχάλης (Προμηθέας Αλειφερόπουλος), πληγωμένος και αποτραβηγμένος. Οι ζωές τους κινούνταν παράλληλα. Μέχρι που τις έφερε σε μια κοινή ευθεία η «Όλγα» (Ευαγγελία Μουμούρη), μια σχεδόν τελετουργική παρουσία, η οποία αποτελεί και τον ηθικό πυρήνα της ιστορίας. Η ζωή της, όπως την ήξερε, άλλαξε ραγδαία όταν έχασε την οικογένειά της, πρώτα το παιδί της και μετά τον άντρα της. Η ιεροτελεστία της είναι να πηγαίνει κάθε απόγευμα μετά τη δουλειά της στην καφετέρια απέναντι από την τράπεζα, να παραγγέλνει μια πάστα αμυγδάλου, να τρώει μόνο δύο κουταλιές και να φεύγει χωρίς να πει κουβέντα.
Δίπλα στους τέσσερις ξεχωρίζουν ο Μανώλης (Χρήστος Χατζηπαναγιώτης), βράχος στήριξης της Όλγας, καθώς και οι παιδικοί φίλοι Αντώνης και Αργύρης (Βλαδίμηρος Κυριακίδης, Δήμος Γιγαντάκης), φιγούρες που κουβαλούν τις δικές τους ρωγμές. Το πολυπληθές καστ συμπληρώνεται από μια σειρά γνώριμων και δυνατών ερμηνειών, χτίζοντας έναν κόσμο συλλογικό, χωρίς μόνο έναν ήρωα στο κέντρο του. Ανάμεσα στους ηθοποιούς που πλαισιώνουν τους επτά ξεχωρίζουν ο Άρης Λεμπεσόπουλος και η Άννα Μενενάκου στους ρόλους του πατέρα και της γυναίκας του Μιχάλη, η Έλη Δρίβα που υποδύεται την αδελφή του Βάκη, η οποία κινείται με ένα (υπερσύγχρονο για τα 90s) αναπηρικό αμαξίδιο, ο Κώστας Φιλίππογλου στον ρόλο του διευθυντή της τράπεζας, η Κατερίνα Μάντζιου ως σύζυγος του Μανώλη αλλά και η Ράνια Παπαδάκου, γνωστή και από τα θρυλικά «Μαύρα Μεσάνυχτα», η οποία δίνει σάρκα και οστά στη Φιλίτσα που μένει απέναντι από το υποκατάστημα της τράπεζας.
Για να επιτευχθεί η αίσθηση αυθεντικότητας, η παραγωγή ανακατασκεύασε κυριολεκτικά την Αθήνα του ’92. Στη Νίκαια στήθηκε ολόκληρη η Καλλιρρόης, με τράπεζες, πολυκατοικίες, ζαχαροπλαστεία και λεπτομέρειες εποχής που λειτουργούν όχι ως ρετρό φόντο αλλά ως ζωντανός οργανισμός. Ακόμα και οι συμβιβασμοί, όπως η μετονομασία της ΕΥΔΑΠ σε ΕΤΥΔΑΠ, εντάχθηκαν οργανικά στη μυθοπλασία.
Το ελληνικό «Casa de Papel» ονομάζεται «Ριφιφί» και, σε αντίθεση με το ισπανικό φαινόμενο, το δράμα του Σωτήρη Τσαφούλια κινείται στα όρια της σιωπής. Αν στην «Τέλεια Ληστεία» οι ήρωες τραγούδησαν το «Bella Ciao», εδώ η μουσική του Ted Reglis δημιουργεί μια υποβλητική ατμόσφαιρα, θυμίζοντας ότι μερικές επαναστάσεις δεν ακούγονται, απλώς αντηχούν για δεκαετίες.
Η άλλη αληθινή ιστορία πίσω από το «Όλγα»
Η Ευαγγελία Μουμούρη φέτος δεν παίζει απλώς, καταθέτει ψυχή. Στο νέο σίριαλ του Σωτήρη Τσαφούλια δίνει ίσως την πιο ώριμη και βαθιά ερμηνεία της καριέρας της, ενσαρκώνοντας μια γυναίκα που γεννήθηκε μέσα από αληθινό πόνο. Γιατί η ιστορία της Όλγας δεν είναι αποκύημα φαντασίας. Έχει ρίζες στο πραγματικό σκοτάδι. Ο δημιουργός της σειράς άντλησε την έμπνευσή του από μια οικογενειακή τραγωδία που συνέβη περίπου 10 χρόνια μετά το περίφημο ριφιφί της δεκαετίας του ’90, κάπου στις αρχές των 00s. Έτσι γεννήθηκε η μοναδική γυναίκα της ομάδας – ο «εγκέφαλος» της ληστείας, μια φιγούρα που κινείται αθόρυβα, αλλά με χειρουργική ακρίβεια.
«Η Όλγα είναι μια γυναίκα στην οποία η ζωή χάρισε τα πάντα και της τα πήρε πίσω μέσα σε μία μόνο μέρα» είπε η ίδια η Ευαγγελία σε συνέντευξή της στα μέσα του περασμένου μήνα. «Αυτό που δεν ξέρει ο κόσμος είναι ότι η Όλγα υπάρχει. Ο χαρακτήρας της βασίζεται σε ένα αληθινό πρόσωπο. Το σίριαλ δεν πατά σε μία, αλλά σε δύο αληθινές ιστορίες». Με αυτή τη φράση ζήτησε υπομονή μέχρι το πέμπτο επεισόδιο του «Ριφιφί», που θα προβληθεί από την Cosmote TV τη Δευτέρα 12 Ιανουαρίου.
Στο σενάριο η Όλγα έχει χάσει τον σύζυγό της και τον γιο της εξαιτίας μιας τράπεζας. Και κυρίως εξαιτίας μιας αδιαφορίας που αποδείχθηκε μοιραία. Δεν είναι όμως η θλίψη που την καθορίζει. Είναι η αδικία. Για την Ευαγγελία Μουμούρη η βασική ιστορία που ενέπνευσε τη σειρά δεν είναι ξένη. Το πραγματικό ριφιφί του 1992 το έζησε από κοντά, ως φοιτήτρια στο Πάντειο, όταν η ληστεία συγκλόνισε την Καλλιθέα. «Θυμάμαι να περπατάω στον δρόμο και να σκέφτομαι: Μήπως αυτός είναι ο ληστής;» ανέφερε στην ίδια συνέντευξή της.
Στη δική τους εκδοχή της ιστορίας ο εγκέφαλος της «ληστείας του αιώνα» είναι μια γυναίκα που έμεινε μόνη με έναν άδικο, απάνθρωπο τρόπο. Αντί να βυθιστεί στο πένθος, αναγεννιέται. Σαν φοίνικας. Κάνει μια αδιανόητη έρευνα, επιλέγει τους ανθρώπους της, τους μετατρέπει σε οικογένεια και μαζί ξεκινούν ένα ταξίδι εκδίκησης – όχι για το χρήμα αλλά για τη δικαιοσύνη. Γιατί για την Όλγα η δικαιοσύνη δεν είναι έννοια, είναι κινητήριος δύναμη.