Η «Espresso» ταξίδεψε στο Μεσολόγγι και στήθηκε στην ουρά για να θαυμάσει το αριστούργημα του Γάλλου ζωγράφου
- Αποστολή: Μαρία Ανδρέου
Ανεβαίνοντας τα μεγάλα μαρμάρινα σκαλιά του Ξενοκράτειου Μουσείου στο Μεσολόγγι, προσπερνώντας εκατοντάδες Ελληνες επισκέπτες που στέκονταν υπομονετικά στην ουρά για να δουν το αριστουργηματικό έργο του Ευγένιου Ντελακρουά «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου», η αγέρωχη μορφή της γυναίκας του εμβληματικού πίνακα κόβει την ανάσα. Δεν μπορείς να πάρεις τα μάτια σου από εκείνη που έχει τη στάση της Παναγίας, κάτω από τον Σταυρό του Χριστού…
Δίπλα μου, η ξεναγός ενός γκρουπ από τη Θεσσαλονίκη, η κυρία Ελένη, λέει δυνατά: «Από τις 10 Μαρτίου 1826 είχε σταματήσει η διανομή ψωμιού στο Μεσολόγγι. Οι Τουρκοαιγύπτιοι πολιορκούσαν την πόλη και 12.000 Ελληνες. Για να εξασφαλιστεί το συσσίτιο σφάζονταν καθημερινά γάτες, σκύλοι, γαϊδούρια, μουλάρια και άλογα. Στις 15 Μαρτίου δεν είχαν μείνει στο Μεσολόγγι ούτε βάτραχοι. Τα ποντίκια μαγειρεύτηκαν και αυτά με λάδι και ξίδι. Μερικές μανάδες βγάζανε από τους υγιείς νεκρούς το συκώτι τους, το καθαρίζανε, το πλένανε καλά, το πασαλείβανε με ξίδι και αλάτι, το μαγειρεύανε και το δίνανε κατόπιν τροφή στα παιδιά τους!»
Τα δάκρυα κυλούσαν στα πρόσωπα των επισκεπτών και στα δικά μας, νιώθοντας ρίγος από εθνική υπερηφάνεια.
Η Εξοδος και η θυσία ήταν τελικά η απόφαση των ανθρώπων που ήθελαν να δείξουν ότι παραμένουν ελεύθεροι ως τον θάνατο. «Τα μάτια μου δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο το αλωνάκι» έγραψε ο Διονύσιος Σολωμός στο ποίημά του «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» και ο στίχος κοσμεί ένα πανό έξω από τα τείχη της Ιερής Πόλης του Μεσολογγίου.
Η «Espresso» δεν θα μπορούσε να μην τιμήσει, ως όφειλε, όπως και όλος ο ελληνικός Τύπος, τα 200 χρόνια από την ηρωική Εξοδο του Μεσολογγίου. Η αποστολή μας ήταν από καιρό αποφασισμένη και έγινε πραγματικότητα με την έλευση του πίνακα του Ευγένιου Ντελακρουά «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» από το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντό της Γαλλίας στο Ξενοκράτειο Μουσείο, στο Μεσολόγγι, για την επέτειο. Στο πλαίσιο αυτό, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη ευχαρίστησε ιδιαίτερα τη διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Ολυμπία Βικάτου, η οποία είχε την ιδέα για τον προσωρινό δανεισμό του έργου, αλλά και τον Μεσολογγίτη Νίκο Αλιάγα, που παραβρέθηκε στα εγκαίνια και έκανε και αυτός τις ενέργειές του ως διάσημη τηλεοπτική προσωπικότητα στη Γαλλία για να έρθει ο πίνακας στον τόπο καταγωγής του.
Το Ξενοκράτειο Μουσείο χτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, χάρη στη δωρεά του εθνικού ευεργέτη Κωνσταντίνου Ξενοκράτη, και αποτελεί έμπρακτη απόδειξη της συμβολής του Ελληνισμού της διασποράς στη θεσμική και πολιτιστική συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους.
Η «Espresso» περιπλανήθηκε σε όλο το μουσείο. Αλλά ο πίνακας του Ντελακρουά είναι αυτός που μαγεύει τους επισκέπτες, ηλικιωμένους, μαθητές, φοιτητές, αλλά και τους κατοίκους του Μεσολογγίου, που πηγαίνουν, τον βλέπουν και τον ξαναβλέπουν.
Ο Γάλλος ζωγράφος Ευγένιος Ντελακρουά βάζει στο κέντρο του πίνακα μια γυναικεία μορφή, ντυμένη με παραδοσιακή ελληνική ενδυμασία. Η στάση της, με τα χέρια ανοιχτά σε μια κίνηση απόγνωσης αλλά και αξιοπρέπειας, θυμίζει τη χριστιανική εικονογραφία. Τα λευκά της ενδύματα συμβολίζουν την αγνότητα του Αγώνα, ενώ το γυμνό της στήθος παραπέμπει στην ευάλωτη, αλλά αδούλωτη ελευθερία. Η γυναίκα πατά πάνω σε ματωμένα μάρμαρα και πέτρες, σύμβολα της ένδοξης αρχαιότητας, που τώρα έχει γίνει συντρίμμια. Από τα ερείπια προεξέχει το χέρι ενός νεκρού αγωνιστή, μια συγκλονιστική υπενθύμιση του τιμήματος της ελευθερίας. Στο βάθος, ένας μελαμψός άνδρας με τουρμπάνι (Αιγύπτιος στρατιώτης) στήνει μια σημαία, συμβολίζοντας την προσωρινή κυριαρχία του κατακτητή.
Μια φοιτήτρια από την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, η Ξένια, μας λέει: «Και να σκεφτείτε ότι ο Ντελακρουά δεν επισκέφθηκε ποτέ την Ελλάδα. Η έμπνευσή του πήγαζε από τις ανταποκρίσεις των εφημερίδων, τα ποιήματα του λόρδου Βύρωνα, τον οποίο θαύμαζε απεριόριστα, και το γενικό κλίμα των φιλελληνικών επιτροπών του Παρισιού. Ο πίνακας εκτέθηκε για πρώτη φορά στην Γκαλερί Lebrun στο Παρίσι, σε μια έκθεση που διοργανώθηκε ειδικά για την ενίσχυση του ελληνικού αγώνα. Το έργο λειτούργησε υπέρ του φιλελληνικού σκοπού. Κατάφερε να συγκινήσει την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη περισσότερο από κάθε πολιτικό λόγο, πιέζοντας τις κυβερνήσεις της Γαλλίας και της Αγγλίας να παρέμβουν υπέρ της Ελλάδας».
Οπου και να περπατήσαμε στο Μεσολόγγι, μας περίμεναν πάνω από 60 αγάλματα ηρώων. Τα βήματά μας μάς πήγαν, όμως, στο Τρικούπειο Πολιτιστικό Κέντρο, όπου φιλοξενείται ο εμβληματικός πίνακας «Η Εξοδος του Μεσολογγίου» του Θεόδωρου Βρυζάκη, ο οποίος αποτυπώνει τη δραματική κορύφωση της Εξόδου και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εικαστικά τεκμήρια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Ο πίνακας εκτίθεται μόνιμα στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα, αλλά φιλοξενείται πλέον στο Μεσολόγγι μέχρι και τον Ιούνιο, στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων για τα 200 χρόνια από την Εξοδο.
Τον πίνακα είδε η «Espresso» από κοντά την ίδια ημέρα με τον υπουργό Εθνικής Αμυνας Νίκο Δένδια, ο οποίος ξεναγήθηκε από τον δήμαρχο της Ιερής Πόλης του Μεσολογγίου Σπύρο Διαμαντόπουλο.
Να θυμίσουμε ότι ο Θεόδωρος Βρυζάκης, ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς ζωγράφους της νεότερης Ελλάδας, αφιέρωσε μεγάλο μέρος του έργου του στην απεικόνιση κορυφαίων στιγμών του Αγώνα του 1821.
Μια δασκάλα λέει στους συγκεντρωμένους μαθητές της και η «Espresso» καταγράφει στο μαγνητοφωνάκι: «Ο Βρυζάκης γεννήθηκε στη Θήβα, το 1814. Εζησε σκληρά παιδικά χρόνια, καθώς ο πατέρας του, Πέτρος Βρυζάκης, απαγχονίστηκε από τους Τούρκους κατά το πρώτο έτος της Ελληνικής Επανάστασης. Αργότερα μεταφέρθηκε μαζί με τον αδελφό του στο Ορφανοτροφείο Αίγινας. Σε ηλικία 18 ετών μετέβη για σπουδές στο Μόναχο. Εκεί άρχισε να ασχολείται με τη ζωγραφική, απεικονίζοντας σχεδόν αποκλειστικά θέματα από την Επανάσταση του 1821. Το 1844 έγινε δεκτός στην Ακαδημία του Μονάχου, λαμβάνοντας για τα επόμενα 11 χρόνια, μέχρι το 1855, την υποτροφία της ελληνικής παροικίας της πόλης. Το 1855 συμμετείχε στη Διεθνή Εκθεση του Παρισιού με το έργο του “Η Εξοδος του Μεσολογγίου”. Τον πίνακα αυτόν ο ίδιος ο Βρυζάκης τον αντέγραψε τουλάχιστον δύο φορές. Δύο από τους πρωτότυπους πίνακες καταστράφηκαν στη μεγάλη πυρκαγιά του Μεσολογγίου, το 1929. Το τρίτο πρωτότυπο διασώζεται στην Εθνική Πινακοθήκη».
Το δέντρο που κλαίει…
Και η περιήγησή μας στο Μεσολόγγι μάς βγάζει σε… δημοσιογραφικό τοπόσημο. Με ιδιαίτερη συγκίνηση και υψηλό συμβολισμό πραγματοποιήθηκαν στο Μεσολόγγι και τα αποκαλυπτήρια του γλυπτού «Το δέντρο που κλαίει». Το έργο του διεθνούς φήμης Ελληνα γλύπτη Νίκου-Γιώργου Παπουτσίδη τοποθετήθηκε στην πλατεία Ιωάννη-Ιακώβου Μάγερ και συνοδεύεται από αφιερωματική πλάκα, τιμώντας τη μνήμη του πρωτοπόρου δημοσιογράφου Ιωάννη-Ιακώβου Μάγερ, ο οποίος θυσιάστηκε κατά την Εξοδο του 1826, παραμένοντας μέχρι τέλους στο τυπογραφείο των «Ελληνικών Χρονικών», μαζί με τον τυπογράφο Μεσθενέα.
Η 90χρονη κυρία Ελένη (μικρή φωτό) με βουρκωμένα μάτια λέει στην «Espresso» ότι καθημερινά φροντίζει το μνημείο του Μάγερ, το καθαρίζει, το λιβανίζει και ο κόσμος δίπλα μας τη χειροκροτεί.
«Διέξοδος» με ποίημα σε σπάνιες εκδόσεις
Και οι εκδηλώσεις δεν έχουν σταματημό στο Μεσολόγγι! Παρουσία διαχρονικών φίλων του Μουσείου «Διέξοδος» και σημαντικών προσωπικοτήτων, πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια της επετειακής έκθεσης «Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», και η «Espresso» είδε από κοντά σπάνιες εκδόσεις του ποιήματος.
Το ημερολόγιο της μαρτυρικής Εξόδου
Ο Ελληνικός Στόλος και ο Ανδρέας Μιαούλης δεν μπορούσαν να ανεφοδιάσουν την Πόλη, με αποτέλεσμα οι αμυνόμενοι να βρεθούν σε δυσχερέστατη θέση. Ετσι, η κατάσταση στο Μεσολόγγι έγινε δραματική και η πείνα άρχισε να θερίζει τους κατοίκους. Υπό τα δεδομένα αυτά, το Συμβούλιο των Οπλαρχηγών της Πόλης πήρε την απόφαση για την έξοδο των κατοίκων από αυτήν.
Η Εξοδος ορίσθηκε για τη νύχτα του Σαββάτου του Λαζάρου, ξημερώματα Κυριακής των Βαΐων, μεταξύ της 10ης και της 11ης Απριλίου 1826. Τη νύχτα της 10ης Απριλίου το 1826, οι Πολιορκημένοι οργάνωσαν τις δυνάμεις τους σε τρία Σώματα υπό την αρχηγία των Νότη Μπότσαρη, Δημήτριου Μακρή και Κίτσου Τζαβέλα, ενώ στο μέσον του τριγώνου που θα σχημάτιζαν αυτές οι δυνάμεις αποφάσισαν να τοποθετήσουν τα γυναικόπαιδα.
Το εγχείρημα διακρινόταν από υψηλότατο βαθμό κινδύνου, λόγω του μεγάλου πλήθους των αμάχων που θα βάδιζαν δύσκολα, τους οποίους προστάτευαν οι ένοπλοι. Ωστόσο, από τον αργό θάνατο και την ασιτία επιλέχθηκε η Εξοδος. Οι 12.000 ψυχές του Μεσολογγίου αντιστάθηκαν καρτερικά επί έναν χρόνο.
Το σχέδιο της Εξόδου πιθανότητα προδόθηκε, με αποτέλεσμα οι Τουρκοαιγύπτιοι να απαντήσουν με σφοδρή επίθεση, που συνοδεύτηκε από σφαγή 2.000 χιλιάδων Ελλήνων, και μόνο 1.500 κατάφεραν να διασωθούν, ενώ 6.000 αιχμαλωτίστηκαν και πήγαν στα σκλαβοπάζαρα της Κωνσταντινούπολης και της Αλεξάνδρειας.
Σε πολλά σημεία της πόλης σημειώθηκαν δραματικές σκηνές. Ο δημογέροντας Χρήστος Καψάλης, όταν κυκλώθηκε από τους εισβολείς στο σπίτι του, όπου είχαν συγκεντρωθεί τραυματίες, γέροντες και γυναικόπαιδα, έβαλε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη. Στο πολεμικό συμβούλιο στις 8 Απριλίου 1826 τέθηκε το ερώτημα τι θα γίνει με τα γυναικόπαιδα, τους γέρους και τους τραυματίες. Ο Καψάλης δήλωσε ότι θα κλειστεί στο σπίτι του με όσους δεν μπορούν να φύγουν και την κατάλληλη στιγμή θα το τινάξει στον αέρα. Τη νύχτα της Εξόδου συγκεντρώθηκαν 400 περίπου γυναικόπαιδα και, τη στιγμή που οι Τουρκοαιγύπτιοι είχαν κυκλώσει το σπίτι του και ήταν έτοιμοι να μπουν, ο ηρωικός Καψάλης έριξε έναν αναμμένο δαυλό στην πυρίτιδα και μαζί με χιλιάδες εχθρούς αντίκρισε τον θάνατο. Η πράξη του υμνήθηκε από Ελληνες και ξένους ποιητές, και η προτομή του βρίσκεται στο Ηρώο του Μεσολογγίου από το 1926.
Το πρωί της 10ης Απριλίου, ανήμερα των Βαΐων, η ημισέληνος κυμάτιζε στα χαλάσματα του Μεσολογγίου…
Το Μεσολόγγι απελευθερώθηκε στις 11 Μαΐου 1829. Το 1937 αναγνωρίστηκε ως Ιερά Πόλη και η Κυριακή των Βαΐων ορίστηκε ως η επέτειος της Εξόδου.