Πίσω από τον μπερντέ, εκεί όπου ο Καραγκιόζης και οι άλλοι ήρωες του θεάτρου σκιών παίρνουν ζωή και η παράδοση συναντά το σήμερα, ο Κώστας Σπυρόπουλος γράφει τη δική του πορεία.
- Από τον Ηλία Μαραβέγια
Μεγαλωμένος στη σκιά ενός σπουδαίου ονόματος, του Θανάση Σπυρόπουλου, κατάφερε όχι μόνο να σταθεί αντάξιος, αλλά και να δώσει νέα πνοή σε μια τέχνη που συγκινεί μικρούς και μεγάλους. Σε μια εφ’ όλης της ύλης συνέντευξη στην «Espresso», μιλά για τη ζωή του πίσω από το πανί, τις δυσκολίες, τις συγκινήσεις, αλλά και τη νέα γενιά που ετοιμάζεται να συνεχίσει την παράδοση. Γιατί, όπως λέει και ο ίδιος, ο Καραγκιόζης δεν φεύγει ποτέ, απλώς αλλάζει εποχές.
Μεγάλωσες κυριολεκτικά πίσω από τον μπερντέ. Ποια είναι η πιο ζωντανή ανάμνηση που έχεις δίπλα στον πατέρα σου, τον αξέχαστο Θανάση Σπυρόπουλο;
Πραγματικά μεγάλωσα πίσω από τον μπερντέ, δίπλα σε έναν από τους καλύτερους καραγκιοζοπαίχτες της Ελλάδας. Ηταν ένα μεγάλο «σχολείο». Δεν έπαιζα με συμβατικά παιχνίδια, αλλά με τις φιγούρες που χρησιμοποιούσε ο πατέρας μου στις παραστάσεις του στην ΕΡΤ2. Η πιο έντονη παιδική μου ανάμνηση είναι η πρώτη φορά που ανέβηκα στο σκαμνάκι και έγινα βοηθός του. Εκεί μαγεύτηκα. Τον έβλεπα να μεταμορφώνεται, να αλλάζει μορφή ανάλογα με τον ήρωα που έβγαινε στον μπερντέ. Ηταν ένα πραγματικό καλλιτεχνικό σοκ για μένα.
Εδωσες την πρώτη σου παράσταση μόλις στα 8 σου χρόνια. Πώς αισθάνθηκες τότε;
Η πρώτη μου απόπειρα έγινε στο φεστιβάλ-γιορτή του καραγκιοζοπαίχτη Μάνθου Αθηναίου, όπου συμμετείχαν κι άλλοι σημερινοί συνάδελφοι. Ημουν όντως 8 χρονών και στο κοινό βρίσκονταν σπουδαίοι καλλιτέχνες της εποχής, όπως ο πατέρας μου, ο Μάνθος Αθηναίος, ο Κυριάκος Δεσύλλας, ο Τάκης Παλαιοθόδωρος, ο Αργύρης Θούγας και άλλοι. Τα πόδια μου έτρεμαν. Είχα τον φόβο αν ο «γιος του Σπυρόπουλου» θα μπορούσε να σταθεί αντάξια. Επαιξα ένα απόσπασμα από έργο του πατέρα μου και, όταν τελείωσε η παράσταση, το κοινό ζητούσε κι άλλο. Τότε, ο πατέρας μου με αγκάλιασε και είπε πως δεν χρειάζεται πλέον να ηχογραφεί έργα – «αυτός είναι καλός». Ηταν το μεγαλύτερο δώρο που θα μπορούσα να λάβω.
Ποιο ήταν το σημαντικότερο μάθημα που σου έδωσε ο πατέρας σου;
Να αγαπώ αυτό που κάνω και να μην εγκαταλείπω, παρά τις δυσκολίες. Επίσης, να ασχολούμαι με τη δουλειά μου και όχι με το να φθονώ ή να βλάπτω τους συναδέλφους μου.
Πόσο δύσκολο είναι να συνεχίζεις μια τόσο βαριά καλλιτεχνική κληρονομιά χωρίς να νιώθεις το βάρος της σύγκρισης;
Η σύγκριση είναι αναπόφευκτη σε αυτή τη δουλειά. Για μένα, όμως, ήταν τιμή. Ο Θανάσης Σπυρόπουλος ήταν μοναδικός και γι’ αυτό ξεχώρισε. Οταν, περιοδεύοντας, ο κόσμος μού λέει «μας θύμισες τον Θανάση», αυτό είναι ένα ανεκτίμητο δώρο.
Η σύζυγός σου βρίσκεται πίσω από την οργάνωση του θιάσου. Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος της για να λειτουργεί όλο αυτό;
Η σύζυγός μου είναι αυτή που κρατά τις ισορροπίες ανάμεσα στον άνθρωπο και τον καλλιτέχνη. Αφησε τη δουλειά της ως μηχανικός αεροσκαφών για να στηρίξει εμένα και την αγάπη μου για τον Καραγκιόζη. Στάθηκε πρώτα δίπλα στον πατέρα μου και έπειτα σε μένα. Αν οφείλω κάτι για όσα είμαι σήμερα, το οφείλω στον Θανάση και στη Μαργαρίτα. Είναι ο άνθρωπός μου, μπροστά και πίσω από το λευκό πανί.
Τι μπορεί να πάει στραβά σε μια παράσταση θεάτρου σκιών;
Τα απρόοπτα είναι μέσα στο πρόγραμμα. Το σημαντικό είναι να τα διαχειρίζεσαι χωρίς να διακόπτεται η ροή της παράστασης. Αυτό είναι και η πρόκληση: να μετατρέψεις το λάθος σε χιούμορ. Θυμάμαι μια παράσταση τις Απόκριες, όπου έσπασε η φιγούρα του Καραγκιόζη. Επρεπε να συνεχίσω με περιορισμένη παρουσία του. Εκεί φαίνεται η «σχολή» του Καραγκιόζη.
Εχεις τρία παιδιά και ήδη ο γιος σου, ο Θανάσης Σπυρόπουλος ο νεότερος, ακολουθεί τα βήματά σου. Πώς νιώθεις βλέποντας μια τρίτη γενιά να πλησιάζει τον μπερντέ;
Ηταν όνειρο ζωής για μένα. Είναι συγκινητικό να τον βλέπω στο ίδιο σκαμνάκι όπου στεκόμουν κι εγώ δίπλα στον πατέρα μου. Τώρα εκείνος βοηθά εμένα. Κάθε μέρα μου δείχνει πόσο αγαπά τον Καραγκιόζη. Δεν υπάρχει μέρα που να μην παίξει μια παράσταση στο σπίτι. Πλέον τον έχω μαζί μου στις παραστάσεις και μου δίνει ακόμα και ιδέες για νέα έργα.
Πού μπορεί να απολαύσει κάποιος τις παραστάσεις σας;
Οι παραστάσεις μας είναι διαθέσιμες και διαδικτυακά, αλλά και διά ζώσης σε όλη την Ελλάδα. Από του χρόνου το κοινό θα μπορεί να επισκέπτεται και το θέατρό μας στους Αγίους Αναργύρους, το Σπυροπούλειο Μουσείο Θεάτρου Σκιών. Παράλληλα, εμφανιζόμαστε σε κινηματοθέατρα στην Αττική και την επαρχία.
Τι σημαίνει για σένα Σπυροπούλειο Θέατρο, που ιδρύθηκε από τον πατέρα σου το 1974 και από το 1990 λειτουργεί ως μουσείο;
Είναι ο χώρος όπου ουσιαστικά έμαθα την τέχνη. Ηταν όνειρο του πατέρα μου να δημιουργήσει θέατρο στην Αθήνα. Δεν είναι απλώς ένα μουσείο, φιλοξενεί την ιστορία του θεάτρου σκιών, με καλλιτέχνες από το 1923 μέχρι σήμερα. Είναι σημαντικό τα παιδιά να γνωρίζουν τις ρίζες αυτής της τέχνης.
Πολλοί λένε, όμως, ότι το θέατρο σκιών είναι μια τέχνη που κινδυνεύει να χαθεί. Συμφωνείς ή βλέπεις ακόμη ελπίδα;
Οσο υπάρχουν παιδιά, δεν θα χαθεί. Αρκεί οι νεότεροι καραγκιοζοπαίχτες να το διατηρήσουν σε υψηλό επίπεδο. Βλέπω πολλά ταλαντούχα παιδιά, αλλά χρειάζονται στήριξη.
Πώς αντιδρούν σήμερα τα μικρά παιδιά όταν βλέπουν για πρώτη φορά μια παράσταση Καραγκιόζη;
Μαγεύονται. Βλέπουν τον εαυτό τους στις φιγούρες και συμμετέχουν σαν να πρωταγωνιστούν. Είναι μοναδικό το συναίσθημα.
Ζούμε στην εποχή των κινητών και των τάμπλετ. Μπορεί ο Καραγκιόζης να συναγωνιστεί την τεχνολογία;
Ε, βρε παιδιά… ο Καραγκιόζης δεν συναγωνίζεται, τρυπώνει! Μπορεί να μην έχει οθόνη αφής, αλλά έχει «αφή» στην ψυχή. Η τεχνολογία αλλάζει κάθε χρόνο, ο Καραγκιόζης όμως κρατάει αιώνες. Οσο υπάρχει άνθρωπος που γελάει και συγκινείται, θα βρίσκει θέση κι αυτός, έστω και μέσα από μια οθόνη.
Εσύ προσπαθείς να φέρεις και σύγχρονα στοιχεία στις παραστάσεις σου; Πόσο εύκολο είναι να εξελίξεις μια τόσο παραδοσιακή τέχνη;
Καθόλου εύκολο. Θέλει μέτρο. Αν αλλάξεις πολλά, χάνεις την ταυτότητα· αν δεν αλλάξεις τίποτα, μένεις πίσω. Το μυστικό είναι να κρατάς την «καρδιά» και να αλλάζεις τα «ρούχα».
Ποιος είναι ο δικός σου αγαπημένος ήρωας του θεάτρου σκιών και γιατί;
Ε, τι να πω τώρα… όλοι έχουν τη χάρη τους. Αλλά ο Καραγκιόζης είναι όλα: φτωχός, πονηρός, ευαίσθητος, πατέρας, αγωνιστής. Είναι ο καθένας μας. Γι’ αυτό και δεν τον βαριέσαι ποτέ.
Αν σου ζητούσα να περιγράψεις τον Καραγκιόζη με τρεις λέξεις, ποιες θα ήταν;
Φτωχός, πανέξυπνος, αθάνατος.
Πιστεύεις ότι ο Καραγκιόζης παραμένει ο καθρέφτης της ελληνικής κοινωνίας; Αν κατέβαινε από τον μπερντέ και περπατούσε σήμερα στους δρόμους της Αθήνας, ποιον θα σατίριζε πρώτο;
Φυσικά! Ο Καραγκιόζης πάντα σατιρίζει την εξουσία, την καθημερινότητα, τα στραβά μας. Σήμερα θα τα έβαζε με την ακρίβεια, τη γραφειοκρατία, με τον «έξυπνο» που νομίζει ότι τα ξέρει όλα. Και φυσικά… θα τρόλαρε και λίγο τα κινητά μας! Αν κατέβαινε σήμερα στην Αθήνα, θα σατίριζε πρώτα απ’ όλα τα μεγάλα λόγια χωρίς αντίκρισμα. Και μετά… όλους εμάς. Γιατί ο Καραγκιόζης δεν χαρίζεται ούτε στον εαυτό του.
Πρόσφατα έφυγε από τη ζωή ο Χρήστος Βαλαβανίδης. Τι θυμάστε από τη συνεργασία σας στο Από Μηχανής Θέατρο;
Εναν άνθρωπο με ήθος, χιούμορ και σεβασμό στη σκηνή. Από αυτούς που δεν κάνουν θόρυβο, αλλά αφήνουν αποτύπωμα. Και τέτοιοι άνθρωποι λείπουν.
Ο Καραγκιόζης ήταν πάντα φτωχός, αλλά πανέξυπνος. Πιστεύετε ότι σήμερα θα κατάφερνε να… επιβιώσει στην Ελλάδα της ακρίβειας;
Ο Καραγκιόζης πάντα τα καταφέρνει! Μπορεί να μην έχει να φάει, αλλά θα βρει τρόπο. Θα κάνει τον κόσμο να γελάσει και κάπως… θα τη βγάλει. Αυτό είναι το μεγαλείο του. Αν υπάρχει ένας που θα επιβίωνε, είναι αυτός! Με μια ελιά, ένα ξερό ψωμί και μια καλή κουβέντα θα τα έβγαζε πέρα. Και στο τέλος θα έκανε κι εμάς να γελάμε με τα παιδιά.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου Σκιών, που ήταν στις 28 Μαρτίου, ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε στον κόσμο για αυτή τη λαϊκή τέχνη που μεγάλωσε γενιές Ελλήνων;
Να μην ξεχνάμε τις ρίζες μας. Το θέατρο σκιών είναι κομμάτι της ψυχής μας. Να φέρνουμε τα παιδιά κοντά του και να κρατάμε την παράδοση ζωντανή. Γιατί όσο υπάρχει ο Καραγκιόζης, υπάρχει και το χαμόγελο.