Escandalo!

Ανακαλύψτε περισσότερα άρθρα στα αποτελέσματα αναζήτησης

Ορισμένες λέξεις, όσο περισσότερο χρησιμοποιούνται τόσο περισσότερο χάνουν το βάρος τους. Μία από αυτές είναι η λέξη «σκάνδαλο». Μια λέξη που κάποτε προκαλούσε έκπληξη, αγανάκτηση, ίσως και ντροπή. Σήμερα μοιάζει να αποτελεί μέρος του καθημερινού γλωσσαρίου μας, ενώ η ανακοίνωση ενός ακόμα σκανδάλου μοιάζει πια με μια σχεδόν συνηθισμένη είδηση ανάμεσα σε τόσες άλλες.

Η λέξη «σκάνδαλο» έχει βαθιές ρίζες. Στην αρχική της σημασία συνδέεται με το εμπόδιο, την παγίδα, εκείνο που κάνει τον άνθρωπο να σκοντάφτει. Ξέρετε, δα, πόσο αγαπώ την ελληνική γλώσσα και την απαρχή των λέξεων. Η ίδια η γλώσσα, λοιπόν, αποκαλύπτει πως το πραγματικό, το αρχετυπικό σκάνδαλο δεν είναι απλώς μια παράνομη πράξη, μια οικονομική απάτη ή μια κατάχρηση εξουσίας. Είναι το εμπόδιο που υψώνεται ανάμεσα στην κοινωνία και στις αξίες που η ίδια ισχυρίζεται ότι υπηρετεί.

Το σκάνδαλο γεννιέται εκεί όπου υπάρχει μια βαθιά αντίφαση: ανάμεσα σε αυτό που διακηρύσσουμε και σε αυτό που πράττουμε. Ανάμεσα στον νόμο που απαιτούμε να τηρούν οι άλλοι και στον νόμο που θεωρούμε ότι μπορούμε εμείς να παρακάμψουμε. Ανάμεσα στην επίκληση της δικαιοσύνης και στην καθημερινή ανοχή απέναντι στην αδικία.

Επιπλέον, το σκάνδαλο δεν αποκαλύπτει μόνο εκείνον που το διαπράττει και που το επιτελεί. Αποκαλύπτει και την κοινωνία μέσα στην οποία η παρανομία μπορεί να αναπτύσσεται, να συγκαλύπτεται ή ακόμα και να δικαιολογείται. Σε μια κοινωνία όπου ο συνεπής αισθάνεται αφελής, όπου η εντιμότητα αντιμετωπίζεται ως αδυναμία και η παραβίαση των κανόνων ως εξυπνάδα, το πρόβλημα έχει πάψει να είναι αποκλειστικά νομικό. Εχει γίνει βαθιά ηθικό και πολιτισμικό.

Η φοροδιαφυγή, για παράδειγμα, δεν είναι απλώς μια οικονομική παρατυπία. Είναι μια σιωπηρή άρνηση συμμετοχής στο κοινό βάρος. Είναι η αντίληψη ότι μπορούμε να απολαμβάνουμε τα οφέλη μιας οργανωμένης κοινωνίας χωρίς να αναλαμβάνουμε το μερίδιο της ευθύνης που μας αναλογεί. Και όταν αυτή η αντίληψη αποκτά διαστάσεις συστήματος, τότε η ζημιά μετριέται, από τη μία, σε χαμένα δημόσια έσοδα και, από την άλλη, σε χαμένη εμπιστοσύνη.

Δεν θα όφειλε η εμπιστοσύνη να αποτελεί το αόρατο θεμέλιο κάθε κοινωνίας; Χωρίς αυτήν, ο νόμος μετατρέπεται σε καταναγκασμό, η δικαιοσύνη σε υποψία και η συλλογική προσπάθεια σε αγώνα ατομικής επιβίωσης. Ακόμα πιο επικίνδυνη, όμως, από το ίδιο το σκάνδαλο είναι η εξοικείωση μαζί του.

Οταν η κοινωνία παύει να εκπλήσσεται, όταν η αποκάλυψη μιας αδικίας προκαλεί μόνο ένα κουρασμένο «έτσι είναι τα πράγματα», τότε κάτι βαθύτερο, κάτι πυρηνικότερο έχει αρχίσει να διαβρώνεται. Δεν χάνεται απλώς η εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Χάνεται σταδιακά η πίστη ότι τα πράγματα μπορούν να είναι διαφορετικά, μπορούν να είναι διαυγή, έντιμα, σωστά, δίκαια. Εδώ εντοπίζω τη μεγαλύτερη ήττα μιας κοινωνίας: να επικρατεί η πεποίθηση ότι κανείς δεν τους τηρεί πραγματικά.

Και φυσικά, η ηθική αγανάκτηση από μόνη της δεν αρκεί. Συχνά κιόλας λειτουργεί ως μια πρόσκαιρη εκτόνωση. Θυμώνουμε, καταδικάζουμε, σχολιάζουμε και ύστερα επιστρέφουμε στην καθημερινότητά μας, περιμένοντας το επόμενο σκάνδαλο να αντικαταστήσει, να θολώσει λιγάκι το προηγούμενο. Ετσι δημιουργείται ένας αέναος κύκλος αποκαλύψεων χωρίς ουσιαστική κάθαρση. Το ζητούμενο δεν είναι να ανακαλύπτουμε διαρκώς νέους ενόχους, αλλά να αναρωτηθούμε γιατί οι ίδιες συμπεριφορές αναπαράγονται, γιατί η ευθύνη συχνά διαχέεται μέχρι να εξαφανιστεί και γιατί η κοινωνική καταδίκη σπανίως μετατρέπεται σε συλλογική αλλαγή.

Ισως τελικά η έννοια του σκανδάλου να μας καλεί σε αυτογνωσία. Να εξετάσουμε όχι μόνο τι κάνουν οι άλλοι, αλλά και τι ανεχόμαστε εμείς. Οχι μόνο τι καταγγέλλουμε δημόσια, αλλά και τι δικαιολογούμε ιδιωτικά. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ευθύνη είναι ίδια για όλους. Για να τα λέμε ως έχουν, εννοείται ότι εκείνος που διαθέτει μεγαλύτερη οικονομική ισχύ, δημόσια εξουσία ή θεσμική επιρροή φέρει και μεγαλύτερη ευθύνη. Η ισοπέδωση των ευθυνών αποτελεί και αυτή μια μορφή αδικίας. Σημαίνει, όμως, ότι η κοινωνική ηθική δεν μπορεί να είναι επιλεκτική.

Η αρχή της αλλαγής νομίζω πως βρίσκεται ακριβώς εκεί: στη στιγμή που θα πάψουμε να θεωρούμε την αδικία αναπόφευκτη, την παρανομία ευφυΐα και την εντιμότητα αφέλεια.

Μια κοινωνία ξεκινά να παρακμάζει όταν πολλαπλασιάζονται τα σκάνδαλα, αλλά είναι τελείως χαμένη όταν χάνει την ικανότητά της να σκανδαλίζεται.