Η κρυφή ηδονή τού να βλέπεις κάποιον να αποτυγχάνει

Ανακαλύψτε περισσότερα άρθρα στα αποτελέσματα αναζήτησης

Γιατί η πτώση των άλλων μάς προσφέρει μερικές φορές μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη δική μας επιτυχία; Τόσο καθάρματα είμαστε οι άνθρωποι, τελικά; Ας το ομολογήσουμε, λοιπόν: νιώθουμε καμιά φορά μια ανεπαίσθητη ικανοποίηση όταν κάποιος που θαυμάζαμε, ζηλεύαμε ή θεωρούσαμε ανώτερο από εμάς χάνει ξαφνικά τη λάμψη του. Οταν μια εντυπωσιακή γυναίκα εγκαταλείπεται, όταν ένας επιτυχημένος επιχειρηματίας χρεοκοπεί, ένας διάσημος γελοιοποιείται ή ένας άνθρωπος που έμοιαζε να τα έχει όλα βλέπει τη ζωή του να καταρρέει. Δεν το παραδεχόμαστε κι εύκολα. Μπορεί, μάλιστα, να εκφράσουμε και τη συμπόνια μας. Κάπου, όμως, σε μια σκοτεινή γωνιά του μυαλού, γεννιέται μια σκέψη: «Τελικά, ούτε αυτός ήταν τόσο ευτυχισμένος, χα, το ’ξερα!».

Από τη Γεωργία Δρακάκη

Η ψυχολογία ονοματίζει αυτό το φαινόμενο ως Schadenfreude, μια γερμανική (ουπς) λέξη που περιγράφει την ευχαρίστηση μπροστά στη δυστυχία του άλλου. Δεν πρόκειται απαραίτητα για σαδισμό ούτε για συνειδητή κακία. Είναι μια ανθρώπινη αντίδραση που συνδέεται συχνά με τη σύγκριση, τον φθόνο, την ανασφάλεια και την ανάγκη μας να αποκαταστήσουμε μια αίσθηση προσωπικής αξίας. Γιατί, όμως, μας ανακουφίζει η αποτυχία κάποιου άλλου; Η απάντηση κρύβεται σε μια άβολη αλήθεια: πολλές φορές μετράμε και ζυγάμε τη δική μας ζωή όχι με βάση όσα έχουμε κατακτήσει, αλλά με βάση όσα έχουν καταφέρει οι γύρω μας. Η επιτυχία του άλλου μετατρέπεται σε καθρέφτη που φωτίζει τις προσωπικές μας ελλείψεις. Η ομορφιά του μας θυμίζει τις ανασφάλειές μας. Ο πλούτος του τις οικονομικές μας δυσκολίες, η ευτυχισμένη σχέση του τη δική μας μοναξιά, το ανακαινισμένο σπίτι του τη δική μας βρόμικη κουζίνα.

Ελα, όμως, που κι αν ακόμα αυτός ο άνθρωπος αποτύχει, δεν βελτιώνεται αντικειμενικά τίποτα στη ζωή τη δική μας. Δεν αποκτούμε εμείς περισσότερα χρήματα, περισσότερη αγάπη ή μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Απλώς μικραίνει, προσωρινά, η απόσταση που αισθανόμαστε ότι μας χωρίζει από εκείνον. Η πτώση του λειτουργεί σαν μια ψευδαίσθηση προσωπικής ανόδου.

Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων αυτό το φαινόμενο αποκτά ακόμα πιο έντονες διαστάσεις. Παρακολουθούμε καθημερινά ανθρώπους να επιδεικνύουν ιδανικά σώματα, πολυτελείς διακοπές, ευτυχισμένους γάμους και επαγγελματικούς θριάμβους. Χωρίς να γνωρίζουμε τι πραγματικά συμβαίνει πίσω από τις φωτογραφίες, συγκρίνουμε την καθημερινότητά μας με την όποια επιμελημένη ή καλογυαλισμένη βιτρίνα τους.

Η κρυφή ηδονή τού να βλέπεις κάποιον να αποτυγχάνει

Οταν, λοιπόν, αποκαλύπτεται ένα σκάνδαλο, ένας χωρισμός ή μια προσωπική αποτυχία, η δημόσια αντίδραση δεν περιορίζεται πάντα στην περιέργεια. Συχνά μετατρέπεται σε συλλογική απόλαυση. Δηλαδή: σχόλια, ειρωνείες, χλευασμός και μια σχεδόν πανηγυρική διάθεση συνοδεύουν την πτώση εκείνου που μέχρι χθες προκαλούσε θαυμασμό. Το πιο ανησυχητικό, νομίζω, δεν είναι ότι αισθανόμαστε στιγμιαία αυτή την ικανοποίηση. Είναι ότι ορισμένες φορές την καλλιεργούμε. Αναζητούμε διαρκώς αποδείξεις πως οι άλλοι δεν είναι τόσο επιτυχημένοι, τόσο όμορφοι ή τόσο ευτυχισμένοι όσο φαίνονται. Γιατί, γαμώτο; Αντί να αντιμετωπίσουμε όσα μας λείπουν, παρηγορούμαστε ανακαλύπτοντας όσα λείπουν από εκείνους.

Για να μην είμαστε άδικοι, υπάρχει και μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στην ανακούφιση που μπορεί να προκαλεί η αποκατάσταση μιας αδικίας και στην ευχαρίστηση για τον πόνο ενός αθώου ανθρώπου. Δεν είναι όλες οι περιπτώσεις ίδιες και, φυσικά, ούτε κάθε αίσθημα δικαίωσης αποτελεί ένδειξη φθόνου.

Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν έχουμε νιώσει ποτέ χαρά για μια ξένη αποτυχία. Είναι τι αποκαλύπτει αυτή η χαρά για τη σχέση μας με τον εαυτό μας. Γιατί ίσως, τελικά, να μη ζηλεύουμε τόσο την επιτυχία των άλλων. Ισως να ζηλεύουμε την εικόνα της παντοδυναμίας τους. Και όταν αυτή καταρρέει, αισθανόμαστε ανακούφιση που αποδεικνύεται ότι κανείς δεν είναι άτρωτος.

Προσοχή στη σκληρή ειρωνεία: όσο χρειαζόμαστε την πτώση κάποιου άλλου για να αισθανθούμε καλύτερα, τόσο παραμένουμε αιχμάλωτοι της δικής μας ανασφάλειας. Και το χειρότερο; Αυτή η μικροπρέπεια έχει και την κοινωνική της κομψότητα. Δεν θα πούμε ποτέ «τι ωραία που καταστράφηκε!» Θα πούμε «κρίμα, τόσο καλό παιδί», με εκείνο το ύφος που στάζει μέλι και φαρμάκι ταυτόχρονα. Θα ρωτήσουμε δήθεν διακριτικά αν αληθεύει πως χώρισε, αν έχασε τη δουλειά του, αν χρωστάει παντού, αν τελικά η τέλεια οικογένεια ήταν μια καλοστημένη απάτη. Και μόλις επιβεβαιωθεί η είδηση, θα αρχίσει το γνωστό πανηγυράκι: «Εγώ, πάντως, το είχα καταλάβει», «σιγά μην ήταν τόσο ευτυχισμένοι», «πολύ ψηλά είχε πάρει τον αμανέ». Τι υπέροχη ευκολία να βαφτίζουμε τη χαιρεκακία διορατικότητα και τον φθόνο δικαίωση! Να φοράμε το προσωπείο του συμπονετικού ανθρώπου, ενώ μέσα μας τρίβουμε τα χέρια μας επειδή ο άλλος έφαγε τα μούτρα του. Και, μεταξύ μας, πόσο θλιβερό είναι να αποτελεί η κακοτυχία του διπλανού μας το πιο ευχάριστο νέο της ημέρας μας;